Waarom negeren we de waarschuwingssignalen? De psychologie van toxische relaties in psychologische thrillers.
Wat ik vooral waardeer aan psychologische thrillers is dat ze ons achterdochtig maken.
Een personage zegt iets onsamenhangends, of een partner lijkt iets te nieuwsgierig naar waar zijn of haar geliefde zich bevindt. En wij, de lezers, merken het op.
Er klopt iets niet. Er is iets vreemds aan de hand. Vertrouw ze niet. Soms hebben we gelijk, soms hebben we het helemaal mis, maar dat hoort erbij.
Psychologische thrillers onthullen ook een fascinerend aspect van onszelf: de moeite die we hebben om waarschuwingssignalen te herkennen wanneer we emotioneel betrokken zijn.
Van dominante partners en manipulatieve vrienden tot gaslighting, jaloezie, obsessie en bedrog: sommige van de meest meeslepende thrillerplots draaien om gedragingen die in eerste instantie volkomen onschuldig lijken.
Waarom negeren fictieve personages – en ook echte mensen – waarschuwingssignalen?
Waarschuwingssignaal nr. 1: Controle vermomd als genezing
Een van de meest interessante gedragspatronen om te onderzoeken in psychologische thrillers is controle.
Het begint zelden met: "Ik zal je leven beheersen ." Het begint misschien eerder zo:
Laat het me weten via sms wanneer je aankomt.
Ik maak me zorgen om je.
Ik vertrouw je vriend niet, jij wel?
Waarom wil je zonder mij gaan?
Afzonderlijk genomen lijken deze opmerkingen wellicht welwillend, en dat is precies wat ze interessant maakt.
In een thriller ontdekken we wellicht geleidelijk dat bezorgdheid is overgegaan in surveillance, genegenheid in bezitterigheid en bescherming in controle.
Voorbeeld uit het boek: Ik liet haar binnen – Je bent nu zoveel mooier nu je veranderd bent, precies zoals ik het wilde. Precies zoals ik van je hou. Jon is een personage dat aanvankelijk attent en zorgzaam overkomt, maar wiens gedrag geleidelijk bezitterig wordt.
Dit is een van de redenen waarom psychologische thrillers zo verontrustend kunnen zijn. Gedrag wordt niet per se meteen eng. Het ontwikkelt zich geleidelijk, en tegen de tijd dat het personage en de lezer begrijpen wat er aan de hand is, kan de situatie volledig veranderd zijn.
Waarschuwingssignaal nr. 2: Iemand aan zijn of haar realiteit laten twijfelen
Mentale manipulatie is een ander gedragskenmerk dat vaak voorkomt in psychologische thrillers.
De term is inmiddels algemeen gangbaar, maar het narratieve potentieel ervan is bijzonder effectief.
Stel je voor dat iemand zich een ruzie herinnert, maar zijn of haar partner volhoudt dat die nooit heeft plaatsgevonden. Of dat iemand zich herinnert iets gezien te hebben, maar te horen krijgt dat hij of zij zich vergist.
Uiteindelijk is de vraag niet simpelweg : Wat is er gebeurd? Maar veeleer: Kan ik mijn geheugen vertrouwen? Dit is een beangstigende situatie voor een fictief personage, en het is ongelooflijk effectief in fictie omdat de lezer zich in een bevoorrechte positie bevindt. Wij weten misschien wat er werkelijk is gebeurd, maar het fictieve personage niet.
Een voorbeeld uit een ander boek van mij is "In His Shadow".
Nicola wist vanaf het begin dat ze niet met Hugh had moeten trouwen. En vrijwel direct na de ceremonie manipuleerde hij haar. Hij haalde geld van haar rekening, beweerde dat ze had ingestemd met het huwelijk en stuurde haar werkgever een ontslagmail, waarin hij volhield dat zij die zelf had verstuurd. En dat is nog maar het begin.
Alarmsignaal 3: Isolatie
Een ander veelvoorkomend waarschuwingssignaal in psychologische thrillers is isolatie. Ook dit hoeft zich niet per se op dramatische wijze te manifesteren. Een personage kan bijvoorbeeld simpelweg te horen krijgen: " Ik mag je vrienden niet echt." Dan: "Ze zijn niet goed voor je." En tot slot: "Waarom blijf je ze zien?"
Ten slotte verdwijnen ook relaties buiten de primaire relatie, en in fictie kan dit een claustrofobische sfeer creëren omdat het personage minder mensen heeft om zich tot te wenden, minder mensen om te vragen wat er aan de hand is, en minder mogelijkheden om van iemand iets te horen: dit is geen normale situatie.
Een voorbeeld hiervan is "Het Paar" , waarin de traditionele genderrollen volledig zijn omgedraaid: hier is het de vrouw die er alles aan doet om haar man van de buitenwereld te isoleren.
Als lezers willen we op zo'n moment vaak schreeuwen: "Vertel het iemand! Ga weg! Kom nooit meer terug!" Maar het personage mist iets: afstand.
Waarschuwingssignaal nr. 4: De charmante persoon die iedereen vertrouwt
Dit is een van mijn favoriete stilistische middelen in psychologische thrillers. Wat gebeurt er als de persoon voor wie je op je hoede moet zijn, door iedereen wordt aanbeden? Ze zijn vaak charmant, behulpzaam, geestig, gul en iedereen vindt ze geweldig. Behalve misschien één persoon, en die persoon begint paranoïde te lijken.
Deze techniek is bijzonder effectief omdat onze perceptie van een persoon sterk wordt beïnvloed door de meningen van anderen. Als tien mensen ons vertellen dat iemand aardig is, zijn we eerder geneigd hen te geloven. Psychologische thrillers ondermijnen dit principe vaak.
In "I Don't Like Mondays" zijn er een of twee sympathieke bijfiguren die door iedereen geliefd zijn. Misschien moeten we ze niet vertrouwen? Of is mijn hypothese misleidend?
Thrillers hebben de gave om ons te manipuleren. We kunnen er rotsvast van overtuigd zijn dat we de schurk kennen, en dan onthult de auteur dat we al die tijd op de verkeerde plek hebben gezocht.
Waarschuwingssignaal nr. 5: Jaloezie vermomd als liefde
Jaloezie is een ander klassiek thrillerelement. Ik ben alleen maar jaloers omdat ik van je hou. Of: Ik wil niet dat ze me meenemen. Of: Waarom heb je met hen gepraat?
De grens tussen genegenheid en bezitterigheid kan soms vervagen, en dat is precies de kracht van psychologische thrillers. Een personage kan jaloezie aanvankelijk interpreteren als een teken van diepe genegenheid. De lezer kan echter een duistere bedoeling vermoeden.
Dit beperkt zich niet tot romantische relaties. In mijn roman "Frenemy", het eerste boek in de "Dark Heart"-serie, sluipt jaloezie ook een langdurige vriendschap binnen. Donna, Lou's beste vriendin, is niet alleen jaloers op Lou en Lou's ontluikende nieuwe relatie, maar ook op haar eigen leven.
De interessante vraag is niet zozeer of jaloezie een waarschuwingssignaal is, maar eerder op welk punt het een grens overschrijdt. Dat is een intrigerende vraag voor een thriller.
Waarschuwingssignaal nr. 6: De leugen die te klein lijkt om belangrijk te zijn.
In psychologische thrillers zijn sommige van de beste waarschuwingssignalen subtiel: een personage liegt over zijn of haar verblijfplaats of verbergt een boodschap.
De protagonist merkt dit op, maar negeert het en praat zichzelf aan dat zo'n kleine leugen onbeduidend is. De lezer weet echter dat in een psychologische thriller kleine details cruciaal zijn. Een minuscule inconsistentie kan de rode draad zijn die alles doet instorten.
Dit blijkt al vanaf het begin van "Their Last Days of Summer", wanneer Andy liegt over een sms-bericht dat hij heeft ontvangen. We weten dat hij liegt, maar zijn vrouw gelooft hem. Dit vertrouwen zal rampzalige gevolgen voor haar hebben.
Dit is een van mijn favoriete aspecten van het schrijven van thrillers. Je kunt een element subtiel introduceren aan het begin van het verhaal en de lezer dan, veel later, ineens laten beseffen: "Ah, daarom gebeurde dat!"
Waarom negeren we de waarschuwingssignalen?
Dit is waar psychologische thrillers bijzonder interessant worden, omdat de vraag niet zozeer is: waarom merkte het personage het niet op? maar eerder: waarom zouden wij het niet kunnen opmerken? Wanneer we emotioneel betrokken zijn, zijn we geen objectieve waarnemers; we hebben de neiging de mensen van wie we houden te geloven en gedrag te rationaliseren dat niet overeenkomt met ons beeld van hen.
Dit maakt ons zeer geschikte personages voor thrillerauteurs, omdat ons verlangen om het beste in een persoon te zien juist datgene kan zijn wat ons in gevaar brengt.
De waarschuwingssignalen die lezers direct zullen herkennen.
Een van de leukste aspecten van het bespreken van psychologische thrillers is het ontdekken van de waarschuwingssignalen die andere lezers hebben opgemerkt. Soms lees ik een boek en denk ik: "Hoe hebben ze dat over het hoofd gezien?" Dat is precies wat het genre zo boeiend maakt. We zijn allemaal op zoek naar aanwijzingen en proberen het mysterie op te lossen. Daarbij brengen we allemaal onze eigen ervaringen, aannames en verwachtingen met ons mee. Gedrag dat voor de ene lezer direct op gevaar wijst, kan voor een andere lezer volkomen onschuldig lijken, en dat is precies wat het bespreken van psychologische thrillers zo stimulerend maakt.
Wat is het meest voorkomende waarschuwingssignaal dat je in psychologische thrillers tegenkomt?
Ik ben erg benieuwd welke gedragingen bij jou direct argwaan wekken en welke auteurs je hebben weten te misleiden. Laat het me gerust weten in een reactie hieronder.
Bedankt voor het lezen!
Maria x
Comments